در بسیاری از پروژه‌های شهری، افزایش تراکم ساختمانی معمولاً به معنای کاهش فضای باز و محدودتر شدن عرصه‌های عمومی است. طرح تازه دفتر معماری BIG برای شهر تیرانا در آلبانی، تلاش می‌کند این رابطه را به چالش بکشد: ساختمانی چندمنظوره که به‌جای اشغال کامل سطح زمین، بر فراز پارک قرار می‌گیرد و فضای زیر خود را به بخشی از محیط عمومی شهر تبدیل می‌کند. این طرح در رقابت طراحی مجموعه «Tirana Fountain Plaza» برنده شده است؛ پروژه‌ای که قرار است معماری، فضای سبز، آب و کاربری‌های متنوع شهری را در یک مجموعه ترکیب کند.

این مجموعه در لبه پارک رینیا و در امتداد خیابان سامی فراشری قرار خواهد گرفت؛ محدوده‌ای که در حال حاضر مجموعه رستورانی Taiwan Center و حوض آب تایوان در آن واقع شده‌اند. برنامه پروژه شامل آپارتمان‌های مسکونی، دفاتر کار، هتل و فضاهای فرهنگی است. ایده اصلی طراحی، بالا بردن حجم عمده ساختمان بر روی ستون‌های سفید و باریک است تا سطح زمین، به‌جای تبدیل شدن به پایه‌ای اشغال‌شده برای بنا، پیوستگی خود را با پارک حفظ کند.

BIG این ساختمان را به ابری تشبیه می‌کند که بالای پارک شناور است. دو حجم منحنی با پوشش شیشه‌ای شیاردار، در دو سوی مجموعه قرار می‌گیرند و ارتباط میان توده مرتفع و زمین را برقرار می‌کنند. در نمای اصلی نیز لایه‌هایی از صفحات سفید سوراخ‌دار، پوسته شیشه‌ای ساختمان را می‌پوشانند. این صفحات علاوه بر شکل دادن به سیمای ابری بنا، می‌توانند در کنترل نور و تابش خورشید نقش داشته باشند؛ هرچند عملکرد نهایی آن‌ها به نحوه توسعه جزئیات فنی و اجرای پروژه وابسته خواهد بود.

با این حال، وجه مهم‌تر طرح در رابطه‌ای است که میان ساختمان و زمین برقرار می‌کند. در رویکرد متعارف، پارک و فضای سبز اغلب به‌عنوان بخش باقی‌مانده سایت پس از استقرار ساختمان تعریف می‌شوند؛ اما در طرح BIG، آزاد نگه داشتن سطح زمین به بخشی از منطق اصلی طراحی تبدیل شده است. فضای زیر ساختمان قرار است به مسیرهای عبور، محل مکث و عرصه‌ای برای حضور عمومی تبدیل شود؛ فضایی سایه‌دار که می‌تواند در روزهای گرم نیز امکان استفاده از پارک را افزایش دهد.

این ایده، در شهری که با توسعه سریع و ورود پروژه‌های بزرگ معماری روبه‌روست، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. با این حال، بالا بردن ساختمان به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که فضای زیر آن به یک فضای عمومی موفق تبدیل شود. کیفیت این عرصه به عواملی فراتر از باز بودن سطح زمین وابسته است: دسترسی آزاد و پیوسته، امکان نشستن و مکث، امنیت، نگهداری مناسب و حضور فعالیت‌هایی که مردم را به استفاده از فضا ترغیب کنند. اگر این شرایط فراهم نشود، فضای آزادشده ممکن است بیش از آنکه به پارک تعلق داشته باشد، به محدوده‌ای باقی‌مانده در زیر یک ساختمان بزرگ تبدیل شود.

آب نیز در این پروژه نقشی فراتر از عنصر تزئینی دارد. طرح، حوض آب تایوان را حفظ می‌کند و برای جمع‌آوری، ذخیره و استفاده مجدد از آب در یک چرخه بسته برنامه‌ریزی شده است. آب باران و آب‌های سطحی سایت قرار است در آبیاری فضای سبز به کار گرفته شوند و طراحی منظر نیز با هدف مدیریت بهتر رواناب و کاهش خطر آب‌گرفتگی در محدوده انجام می‌شود. همچنین، ایده‌ای با عنوان «فواره وارونه» در پروژه مطرح شده است؛ به‌جای آنکه آب از سطح زمین به بالا پرتاب شود، از بخش زیرین ساختمان به پایین می‌ریزد و تجربه‌ای شبیه بارش ایجاد می‌کند.

این راهبرد می‌تواند در صورت طراحی و اجرای دقیق، هم کیفیت حسی فضا را افزایش دهد و هم به تعدیل شرایط حرارتی محیط کمک کند. با این حال، عملکرد واقعی سامانه آب به میزان مصرف، روش گردش و تصفیه، شرایط اقلیمی و برنامه نگهداری وابسته است. بنابراین، ارزیابی زیست‌محیطی چنین طرحی نباید صرفاً بر حضور آب، گیاهان یا فرم‌های الهام‌گرفته از طبیعت تکیه کند؛ بلکه باید نشان دهد این عناصر در عمل چه میزان به بهبود عملکرد محیط کمک می‌کنند.

پروژه تیرانا در بستری شهری شکل می‌گیرد که در سال‌های اخیر شاهد حضور دفاتر معماری بین‌المللی و اجرای طرح‌های شاخص بوده است. هرم سابق تیرانا که با طراحی MVRDV به یک مرکز فرهنگی تبدیل شد، نمونه‌ای از بازتعریف یک بنای موجود در همین شهر است. BIG نیز پیش‌تر برای طراحی تئاتر ملی آلبانی انتخاب شده بود؛ پروژه‌ای که تخریب ساختمان قدیمی تئاتر و اعتراض‌های مرتبط با آن، بحث‌هایی درباره میراث معماری و تصمیم‌گیری شهری برانگیخت. این سابقه نشان می‌دهد که پروژه‌های شاخص در تیرانا تنها با کیفیت فرمی یا فنی سنجیده نمی‌شوند؛ رابطه آن‌ها با حافظه شهری، فضای عمومی و خواست شهروندان نیز بخشی از ارزیابی است.

از این منظر، Tirana Fountain Plaza را می‌توان تلاشی برای بازتعریف رابطه میان تراکم ساختمانی و فضای عمومی دانست. ایده اصلی آن، نه حذف ساخت‌وساز از پارک، بلکه فشرده کردن بخشی از برنامه ساختمانی در ارتفاع و آزاد کردن زمین برای استفاده عمومی است. موفقیت این رویکرد اما به این بستگی دارد که فضای آزادشده واقعاً در اختیار شهروندان قرار گیرد و کیفیت پارک در مقایسه با وضعیت موجود بهبود پیدا کند.

در نهایت، پرسش مهم‌تر از شکل ابری ساختمان یا فواره وارونه این است که چه کسی از فضای زیر آن بهره‌مند خواهد شد و این فضا در زندگی روزمره شهر چه نقشی پیدا می‌کند. آیا می‌توان با تغییر نحوه استقرار ساختمان، توسعه شهری را به فرصتی برای گسترش عرصه عمومی تبدیل کرد؟ پاسخ، نه فقط در تصاویر طرح، بلکه در جزئیات اجرا، نحوه دسترسی و شیوه اداره و نگهداری این فضای شهری مشخص خواهد شد.

منبع:  Dezeen

تصاویر: BIG / Engram Studio

نگارش و تنظیم: پویا مودتی | معمار و پژوهشگر حوزه معماری و انرژی