شاید مهمترین تغییر در مفهوم پایداری طی یک دهه گذشته، جابهجایی آن از یک «هدف مطلوب» به یک «مسئله قابل سنجش» باشد. اگر تا چند سال پیش، ساختمانهای کممصرف، گواهیهای زیستمحیطی و استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر مهمترین نشانههای توسعه پایدار محسوب میشدند، امروز پرسش دیگری در حال شکلگیری است؛ چگونه میتوان تأثیر واقعی یک پروژه بر محیطزیست، جامعه و اقتصاد را اندازهگیری کرد؟
به گزارش رسانه " اخـبــار معـمـاری "، گزارش تأثیرگذاری ۲۰۲۵ شرکت آرکادیس را میتوان در همین چارچوب خواند. این گزارش بیش از آنکه مجموعهای از دستاوردهای یک شرکت بینالمللی در حوزه طراحی و مشاوره باشد، روایتی از تغییر نگاه صنعت ساخت به مفهوم پایداری است؛ تغیری که نشان میدهد آینده معماری و زیرساخت نهتنها به کیفیت طراحی، بلکه به کیفیت اثرگذاری آن وابسته خواهد بود.
سالهاست که صنعت ساختوساز بهعنوان یکی از مهمترین عوامل مصرف منابع و تولید کربن شناخته میشود. سهم حدود ۳۹ درصدی محیط مصنوع از انتشار سالانه کربن جهان، بهخوبی نشان میدهد که هیچ راهکاری برای مواجهه با بحرانهای اقلیمی بدون بازنگری در شیوه طراحی و ساخت امکانپذیر نخواهد بود. با این حال، چالش اصلی تنها کاهش مصرف انرژی یا استفاده از مصالح کمکربن نیست. مسئله اساسی آن است که چگونه میتوان ارزش واقعی تصمیمهای طراحی را در طول عمر یک پروژه سنجید.
به نظر میرسد آرکادیس در گزارش جدید خود، مفهوم متفاوتی از پایداری را پیشنهاد میکند؛ پایداری بهمثابه یک نظام ارزیابی مستمر. در این نگاه، پایداری نه یک برچسب تبلیغاتی و نه مجموعهای از تعهدات کلی، بلکه نتیجه مجموعهای از دادههای قابل اندازهگیری است. میزان کربن جلوگیریشده، مصرف منابع آب، اثرات اجتماعی پروژهها، تابآوری جوامع و حتی ارزش اقتصادی ایجادشده، همگی به بخشی از معیارهای ارزیابی موفقیت پروژهها تبدیل میشوند.
پلتفرم Future IMPACT+ که توسط آرکادیس توسعه یافته، نمادی از همین تغییر رویکرد است. اهمیت این ابزار شاید بیش از آنکه در قابلیتهای فنی آن باشد، در نوع نگاه نهفته در پس آن قرار دارد. برای نخستینبار، پایداری به زبان مشترک میان معماران، سرمایهگذاران، مدیران شهری و کاربران پروژهها تبدیل میشود؛ زبانی که میتواند اثرات تصمیمهای امروز را برای دهههای آینده ترجمه کند.
بر اساس دادههای منتشرشده در این گزارش، آرکادیس طی یک سال گذشته بیش از ۱۰۰ میلیارد یورو سرمایه پروژههای مشتریان خود را از منظر کربن چرخه عمر مورد ارزیابی قرار داده است. این فرآیند به جلوگیری از انتشار حدود ۲.۸ میلیون تن دیاکسیدکربن معادل منجر شده و بهطور میانگین، پروژهها توانستهاند کاهش ۳۷ درصدی انتشار کربن را تجربه کنند. هرچند اهمیت این اعداد انکارناپذیر است، اما شاید ارزشمندتر از خود نتایج، پذیرش این اصل باشد که پایداری باید قابلیت اندازهگیری داشته باشد.
این موضوع، پیامدهای مهمی برای آینده حرفههای مرتبط با محیط مصنوع خواهد داشت. معماران و برنامهریزان شهری دیگر تنها با مسئله فرم، عملکرد یا زیباییشناسی مواجه نیستند. امروز هر تصمیم طراحی، حامل پیامدهایی زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی است که میتواند برای چندین نسل باقی بماند. به همین دلیل، مفهوم «اثرگذاری» بهتدریج جایگزین مفهوم محدودتر «ساختمان سبز» شده است.
از سوی دیگر، گزارش آرکادیس نشان میدهد که توسعه پایدار صرفاً به کاهش انتشار کربن محدود نمیشود. برنامههای اجتماعی این شرکت که طی ۱۵ سال گذشته در همکاری با سازمان ملل متحد در ۴۴ کشور جهان اجرا شدهاند، بیش از ۲۶ میلیون نفر را تحت تأثیر قرار دادهاند. چنین رویکردی یادآور این واقعیت است که پایداری، بدون توجه به کیفیت زندگی جوامع، معنای خود را از دست خواهد داد.
در سالهای اخیر، گفتمان پایداری در معماری و شهرسازی اغلب حول مفاهیمی همچون ساختمانهای هوشمند، انرژیهای تجدیدپذیر و فناوریهای نوین شکل گرفته است؛ اما گزارشهایی از این دست نشان میدهند که مسئله اصلی شاید نه فناوری، بلکه «قابلیت پاسخگویی» باشد. صنعت ساخت به مرحلهای رسیده که دیگر نمیتواند صرفاً به بیان اهداف بلندپروازانه اکتفا کند. پروژهها باید بتوانند توضیح دهند چه میزان از منابع را مصرف کردهاند، چه ارزشی برای جامعه خلق کردهاند و چگونه به آیندهای تابآورتر کمک خواهند کرد.
شاید مهمترین مفهوم نهفته در گزارش آرکادیس را بتوان در یک جمله خلاصه کرد؛ پایداری بدون عدد معنا ندارد. البته این گزاره به معنای تقلیل تمام ارزشهای انسانی و اجتماعی به دادهها و نمودارها نیست. اعداد، تنها ابزاری برای آشکار کردن کیفیت تصمیمهایی هستند که در فرآیند طراحی و ساخت اتخاذ میشوند. آنچه اهمیت دارد، استفاده مسئولانه از این دادهها برای خلق محیطهایی است که همزمان به نیازهای امروز پاسخ دهند و امکان زیستن نسلهای آینده را نیز حفظ کنند.
آینده صنعت ساخت احتمالاً نه با بلندترین ساختمانها و نه با پیچیدهترین فناوریها تعریف خواهد شد، بلکه با توانایی آن در اندازهگیری و مدیریت اثرات خود بر جهان پیرامون سنجیده میشود. اگر معماری روزگاری هنر ساختن فضا بود، اکنون بیش از هر زمان دیگری به هنر ساختن آیندهای قابل زیست تبدیل شده است؛ آیندهای که باید بتوان آن را دید، سنجید و برای آن پاسخگو بود.
نگارش و تنظیم: پویا مودتی "معمار و پژوهشگر"
تصاویر: Arcadis
کمپین جدید ایکیا؛ جایی که طراحی، فرهنگ و فوتبال در یک قاب جمع میشوند
