رشد شتابگرفته هوش مصنوعی، تنها رقابتی برای افزایش توان پردازشی نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش نسبت فناوری با منابع محدود زمین است. مایکروسافت در تازهترین گزارش پایداری خود تلاش کرده نشان دهد آینده زیرساختهای هوش مصنوعی، تنها با افزایش ظرفیت مراکز داده تعریف نمیشود، بلکه به نحوه مدیریت انرژی، آب، مواد و مسئولیتهای اجتماعی نیز وابسته است.
به گزارش رسانه " اخـبــار معـمـاری "، رقابت شرکتهای فناوری در سالهای اخیر از توسعه محصولات دیجیتال فراتر رفته و به رقابتی برای ساخت زیرساختهای فیزیکی تبدیل شده است. مراکز داده، امروز به ستون فقرات اقتصاد دیجیتال بدل شدهاند؛ ساختمانهایی که اگرچه دیده نمیشوند، اما مصرفکننده حجم عظیمی از انرژی، آب و مواد اولیه هستند. در چنین شرایطی، مسئله پایداری دیگر یک ارزش افزوده یا ابزار تبلیغاتی نیست، بلکه به یکی از مهمترین معیارهای ارزیابی آینده فناوری تبدیل شده است.
گزارش پایداری زیستمحیطی ۲۰۲۶ مایکروسافت را میتوان تلاشی برای پاسخ به این پرسش دانست که آیا توسعه هوش مصنوعی الزاماً به معنای افزایش فشار بر منابع طبیعی است؟ پاسخ این شرکت، دستکم در سطح راهبردی، بر مفهوم «جدایی رشد از مصرف منابع» استوار شده است؛ رویکردی که میکوشد میان افزایش ظرفیت پردازشی و کاهش اثرات زیستمحیطی تعادل برقرار کند.
اهمیت این رویکرد زمانی روشنتر میشود که بدانیم هر تعامل مبتنی بر هوش مصنوعی، وابسته به شبکهای از زیرساختهای فیزیکی است؛ از مراکز داده و سامانههای خنککننده گرفته تا زنجیرههای تأمین پیچیده و مصرف گسترده مواد معدنی کمیاب. از همین رو، پایداری دیگر به انتخاب مصالح یا کاهش مصرف انرژی محدود نمیشود و باید در تمام چرخه حیات زیرساختهای دیجیتال مورد توجه قرار گیرد.
مایکروسافت در سالهای اخیر تلاش کرده این نگاه را به معماری مراکز داده خود وارد کند. استفاده از مراکز داده چندطبقه، بهرهگیری از سازههای ترکیبی چوبی، توسعه سامانههای خنککننده کممصرف و طراحی مبتنی بر چرخه عمر ساختمانها، بخشی از این رویکرد محسوب میشوند. نکته قابل توجه آن است که نگاه شرکت از مقیاس ساختمان فراتر رفته و به تأثیر پروژهها بر شبکههای انرژی، منابع آب و اقتصاد محلی نیز گسترش یافته است.
در حوزه انرژی، مایکروسافت اعلام کرده است که در سال مالی ۲۰۲۵ موفق شده مصرف سالانه برق خود را بهطور کامل با منابع تجدیدپذیر تطبیق دهد. با این حال، اهمیت موضوع تنها در استفاده از انرژیهای پاک نیست، بلکه در بهبود بهرهوری زیرساختها نیز نمود پیدا میکند. دستیابی به میانگین ضریب بهرهوری انرژی (PUE) معادل ۱.۱۷ در مراکز داده این شرکت، نشاندهنده آن است که بخش عمده انرژی مصرفی مستقیماً صرف عملیات پردازشی شده و سهم انرژیهای هدررفته کاهش یافته است.
اما شاید مهمترین چالش آینده مراکز داده به مسئله آب مربوط باشد. در شرایطی که بسیاری از مناطق جهان با تنش آبی مواجهاند، توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی بدون بازنگری در شیوههای خنکسازی با انتقادهای جدی روبهرو خواهد شد. مایکروسافت اعلام کرده برای نخستینبار در سال مالی ۲۰۲۵، میزان آب احیاشده توسط این شرکت از میزان برداشت جهانی آن فراتر رفته و بیش از ۱۴.۲ میلیون مترمکعب آب به چرخههای طبیعی بازگردانده شده است.
بخش مهمی از این دستاورد به توسعه فناوریهای جدید خنککننده بازمیگردد. استفاده از سامانههای مدار بسته، فناوریهای خنکسازی مستقیم تراشهها و بهرهگیری از آب باران، نشان میدهد که آینده مراکز داده بیش از گذشته به نوآوریهای معماری و مهندسی وابسته خواهد بود. این مسئله بهویژه در دوران گسترش زیرساختهای هوش مصنوعی اهمیت دوچندان پیدا میکند؛ چرا که مقیاس مصرف منابع با سرعتی بسیار بیشتر از گذشته در حال افزایش است.
در کنار انرژی و آب، اقتصاد چرخشی نیز به یکی از محورهای اصلی راهبردهای زیستمحیطی شرکتهای فناوری تبدیل شده است. مایکروسافت برای دومین سال متوالی موفق شده ۹۲ درصد تجهیزات از رده خارجشده مراکز داده خود را بازیافت یا برای استفاده مجدد آماده کند. توسعه مراکز تخصصی بازیافت تجهیزات ابری و استفاده از سامانههای هوشمند برای جداسازی قطعات، نشاندهنده تغییری مهم در نگاه به چرخه عمر محصولات دیجیتال است؛ تغییری که میتواند وابستگی صنعت فناوری به استخراج مواد اولیه را کاهش دهد.
با این وجود، چالشهای پیشرو همچنان پابرجاست. رشد سریع تقاضا برای خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی، مصرف انرژی و منابع را به سطحی بیسابقه رسانده است و حتی بلندپروازانهترین برنامههای پایداری نیز نمیتوانند بهتنهایی پاسخگوی تمام پیامدهای این رشد باشند. مسئله اصلی، سرعت توسعه زیرساختها در مقایسه با سرعت تحول فناوری است. هرچه ظرفیت پردازشی افزایش یابد، ضرورت بازنگری مداوم در شیوههای طراحی، ساخت و بهرهبرداری نیز بیشتر خواهد شد.
شاید مهمترین تحول در گزارش جدید مایکروسافت، تغییر جایگاه مفهوم پایداری باشد. پایداری دیگر بهعنوان بخشی مستقل از فعالیتهای شرکت تعریف نمیشود، بلکه به بخشی از فرآیند تصمیمگیری در حوزه طراحی زیرساختهای هوش مصنوعی تبدیل شده است. این تغییر رویکرد، اگرچه تضمینی برای حل تمام چالشهای زیستمحیطی نیست، اما نشان میدهد آینده فناوری ناگزیر از حرکت به سوی مدلهای مسئولانهتر توسعه خواهد بود.
در نهایت، آینده هوش مصنوعی تنها با تعداد تراشهها، مراکز داده و توان پردازشی سنجیده نخواهد شد. پرسش اساسی این است که زیرساختهای نسل آینده تا چه اندازه قادر خواهند بود میان رشد فناوری و ظرفیتهای محدود محیطزیست تعادل برقرار کنند. شاید رقابت واقعی صنعت فناوری در سالهای پیشرو، نه بر سر ساخت قدرتمندترین سامانههای هوشمند، بلکه بر سر ساخت پایدارترین آنها باشد.
نگارش و تنظیم: پویا مودتی "معمار و پژوهشگر"
تصاویر از Microsoft Environmental & Sustainability Report 2026
کمپین جدید ایکیا؛ جایی که طراحی، فرهنگ و فوتبال در یک قاب جمع میشوند
